News
Tussen plooi en prestige
In het najaar opent museum Texture de deuren van zijn Schatkamer voor een bijzondere ontdekkingstocht. Vanaf 26 september kan je in deze intieme ruimte kennismaken met onze unieke damastcollectie. Weefsels die op het eerste gezicht eenvoudig en effen wit lijken, maar bij nader inzien een rijkdom aan verhalen en meesterschap bevatten. In het juiste licht en met een beetje geduld zie je subtiele en sublieme tekeningen tot leven komen, recht uit het verleden.
Damast is een bijzondere weeftechniek: de tekeningen of patronen worden in dezelfde kleur als de achtergrond geweven. Je kan ze dan ook pas duidelijk zien als de lichtinval goed zit. De techniek werd oorspronkelijk op zijde toegepast. Via onder meer de zijderoutes en kruistochten raakte het kostbare damast stilaan in Europa bekend.
Ook Kortrijk wist damast te waarderen en gaf er een eigen twist aan. De lokale wevers slaagden erin om met de sterke en glanzende linnendraad hetzelfde luxueuze effect als met zijde te bereiken. Zo brachten ze hele veldslagen, jachttaferelen en Bijbelse verhalen in linnen tot leven. Kortrijk groeide daardoor vanaf de 15e eeuw uit tot een belangrijk centrum voor de productie van hoogwaardig linnendamast.
Het einde van de 16e eeuw bracht religieuze onrust en economische onzekerheid met zich mee. Heel wat Kortrijkzanen, waaronder ook wevers, trokken weg naar de Noordelijke Nederlanden. Velen van hen settelden zich in Haarlem, een stad die net als Kortrijk bruiste van de textielnijverheid. Bekende Kortrijkzanen als Passchier Lammertijn en Quirijn Jansz. Damast droegen er bij aan een bloeiende scene van damastweverijen en linnenhandel.
Het linnendamast uit de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werd al even kostbaar als zijn zijden voorganger. Het vond dan ook vooral zijn weg naar de tafels van Europese vorstenhoven en van rijke burgerhuizen, ook in overzeese gebieden. Tafels? Ja, want in de 16e en 17e eeuw waren eenvoudige gebruiksvoorwerpen zoals servetten en tafellakens uitgegroeid tot ware weefkunstwerken en luxe-items. Ze werden gemaakt ter gelegenheid van een huwelijk, een gewonnen veldslag, of als een conversation piece. Op schilderijen uit deze periode zie je de damasten prijken op rijkelijk gedekte tafels vol lekkernijen.
Opvallend als je naar deze stillevens kijkt: nu strijken we tafelkleden netjes tot alle vouwen eruit zijn, maar toen kon je de scherpe vouwen nog duidelijk zien. Dit was geen teken van onzorgvuldigheid, integendeel. Het was een bewijs dat het linnengoed helemaal schoon en strak geperst uit de linnenkast kwam. De vouwen lieten zien dat de heer of vrouw des huizes het zich kon veroorloven om luxe damasten te kopen én goed te onderhouden.
De vouwen kregen stilaan ook een andere functie. Linnen, en allicht ook damasten, servetten werden gebruikt voor het maken van heuse tafelsculpturen. Ontstaan in Italië in de 16e eeuw, groeide de techniek van het textielvouwen aan West-Europese hoven uit tot een verfijnde, rituele kunstvorm vol symboliek en verbeeldingskracht. Zo kon je zomaar een schildpad, berglandschap of eenhoorn op tafel aantreffen. De stof werd behandeld met stijfsel om de vorm te behouden; voor grotere ontwerpen werd binnenin een ondersteunende constructie gemaakt. Het vroegst bekende instructieboek voor deze textielsculpturen is Li tre trattati van Matthia Giegher uit 1629. In het boek vind je niet alleen uitleg over plooitechnieken maar ook allerlei fantasierijke ontwerpen.
Deze ‘tafeltriomfen’ hebben helaas de tand des tijds niet overleefd. De technieken zijn vandaag gelukkig wel nog springlevend. Daar zorgt onder andere Joan Sallas voor. Op basis van uiterst gedetailleerd onderzoek heeft deze Catalaanse kunstenaar zich diverse historische plooitechnieken eigen gemaakt. Hij weet de efemere tafeltriomfen uit de renaissance en barok opnieuw tot leven te brengen en zelfs te overtreffen. Speciaal voor de damasttentoonstelling in onze Schatkamer maakt hij nieuw werk, vol techniek én symboliek uit het verleden.
Wie er vandaag ook in slaagt om van vlak textiel wondere sculpturen te maken, is de Zweedse textielkunstenaar Emilie Palle Holm. Zij gebruikt daarvoor geen historische plooitechnieken maar 3D-technieken. Zo onderzoekt ze in haar Oriori-sculpturen de mogelijkheden van 3D-weven om hedendaagse centerpieces te creëren. De fascinerende origamivormen doen denken aan de geplooide servetsculpturen van vroegere eeuwen maar zijn tegelijk bijzonder innovatief.
In de Schatkamer vind je het werk van Joan Sallas en Emilie Palle Holm tussen de historische damastcollectie. Niet zomaar naast elkaar, maar in dialoog met elkaar. De vermenging van geschiedenis en actualiteit, van kunst en functionaliteit, van technieken en dimensies, licht en schaduw brengt op onnavolgbare wijze een bijzondere tafelkunst weer tot leven. Laat je verrassen door deze meesterlijke kunstvorm, tussen plooi en prestige.
Dit artikel verscheen eerder in Magazine Studio Texture, editie najaar 2025. In dit magazine bundelen we onze programmatie én brengen we verhalen van makers, meesters en kunstenaars.